Pracownik wchodzi na rusztowanie w zwykłym kasku budowlanym, schyla się przy krawędzi, kask zsuwa się z głowy i spada trzy piętra niżej – a razem z nim znika jedyna ochrona przed uderzeniem. To jeden z najczęstszych, a zarazem najbardziej niedocenianych błędów przy pracy na wysokości: dobrze dobrana uprząż i urządzenie samohamowne, a na głowie hełm, który nie jest do tego przeznaczony. Bo hełm hełmowi nierówny – i decyduje o tym nie wygląd, tylko norma, według której został wyprodukowany.

Na budowie od lat króluje klasyczny hełm przemysłowy zgodny z EN 397. Problem w tym, że przy pracy na wysokości, gdzie realne jest odchylenie głowy, upadek i uderzenie z boku, coraz częściej wymagany jest hełm typu alpinistycznego wg EN 12492 – z paskiem podbródkowym, który utrzyma go na głowie. Rozróżnienie tych dwóch norm to jedna z tych rzeczy, które wydają się drobiazgiem, dopóki nie dojdzie do wypadku.

W tym artykule wyjaśniamy, czym różnią się hełmy EN 397 i EN 12492, kiedy pasek pod brodę jest obowiązkowy, na co zwrócić uwagę przy zakupie oraz jak dbać o hełm, żeby faktycznie chronił. Bo najlepsza uprząż nie pomoże, jeśli w momencie upadku głowa zostanie bez ochrony.

Po co hełm przy pracy na wysokości i skąd obowiązek jego stosowania

Hełm ochronny to środek ochrony indywidualnej głowy przed urazami mechanicznymi – uderzeniem spadającym przedmiotem, kontaktem z przeszkodą oraz skutkami upadku samego pracownika. Przy pracy na wysokości zagrożeń jest kilka naraz: narzędzia i materiały spadające z góry, wystające elementy konstrukcji na wysokości głowy oraz ryzyko uderzenia głową o twardą powierzchnię podczas powstrzymanego upadku.

Obowiązek stosowania ochrony głowy wynika wprost z przepisów:

• Kodeks pracy – pracodawca ma obowiązek dostarczyć nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej i dopilnować ich stosowania tam, gdzie występuje zagrożenie;
• rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP – ŚOI muszą być dobrane do rodzaju i poziomu zagrożenia oraz używane zgodnie z instrukcją producenta;
• rozporządzenie 2016/425 – hełmy chroniące przy pracy na wysokości należą do środków ochrony indywidualnej, dla których wymagana jest certyfikacja i deklaracja zgodności.

To pracodawca w ramach oceny ryzyka zawodowego rozstrzyga, jaki typ hełmu jest odpowiedni na danym stanowisku. Wpisanie „kask ochronny” bez określenia normy to częsty błąd – bo dopiero norma mówi, przed czym dany hełm faktycznie chroni i czy utrzyma się na głowie podczas upadku.

EN 397 – klasyczny hełm przemysłowy

Norma PN-EN 397 opisuje hełmy przemysłowe, czyli te najbardziej rozpowszechnione na budowach i w zakładach. Ich podstawowym zadaniem jest ochrona przed przedmiotami spadającymi z góry – dlatego badanie amortyzacji uderzenia prowadzi się przede wszystkim dla siły działającej pionowo, na czubek hełmu.

Najważniejsze cechy hełmu EN 397:

• amortyzacja uderzenia z góry – konstrukcja pochłania energię spadającego przedmiotu;
• odporność skorupy na przebicie;
• pasek podbródkowy, który celowo się rozpina przy określonej sile (zwykle 15–25 daN) – ma to zapobiec uduszeniu, gdyby hełm o coś zaczepił;
• opcjonalne wymagania dodatkowe oznaczane symbolami: bardzo niska temperatura, wysoka temperatura, izolacja elektryczna, boczne zgniatanie, rozbryzgi metalu.

I tu pojawia się sedno problemu. Rozpinający się pasek to zaleta na poziomie gruntu, ale wada na wysokości: w razie upadku albo pochylenia głowy hełm może po prostu spaść. Dlatego klasyczny hełm EN 397 świetnie sprawdza się tam, gdzie zagrożeniem są przedmioty spadające z góry, ale nie jest projektowany z myślą o utrzymaniu się na głowie podczas upadku pracownika.

EN 12492 – hełm typu alpinistycznego do pracy na wysokości

Norma PN-EN 12492 wywodzi się ze sprzętu alpinistycznego i opisuje hełmy zaprojektowane do sytuacji, w których realne jest uderzenie z różnych stron oraz upadek użytkownika. To właśnie ten typ hełmu coraz częściej stosuje się przy pracy na wysokości, w dostępie linowym i na konstrukcjach.

Co odróżnia hełm EN 12492 od przemysłowego:

• badanie amortyzacji nie tylko od góry, ale i z boków oraz od tyłu i przodu – bo przy upadku uderzenie rzadko pada idealnie pionowo;
• mocny pasek podbródkowy, który się NIE rozpina pod małą siłą (wytrzymuje co najmniej 50 daN) – dzięki temu hełm zostaje na głowie w chwili, gdy jest najbardziej potrzebny;
• lepsze utrzymanie na głowie dzięki regulowanej opasce i systemowi pasków, także przy pochyleniu.

Innymi słowy: różnica nie polega na tym, że jeden hełm jest „lepszy”, tylko że każdy chroni przed czym innym. EN 397 stawia na ochronę przed spadającym przedmiotem i bezpieczne zerwanie paska; EN 12492 stawia na to, by hełm został na głowie i zamortyzował uderzenie z każdej strony podczas upadku.

Hełmy spełniające obie normy jednocześnie

Na rynku są modele certyfikowane równocześnie wg EN 397 i EN 12492 – łączą odporność na przebicie i amortyzację z góry z bocznym pochłanianiem energii i mocnym paskiem. To wygodne rozwiązanie dla firm, których pracownicy przemieszczają się między pracą na gruncie a pracą na wysokości i nie chcą zmieniać hełmu przy każdym zadaniu. Trzeba jednak sprawdzić oznaczenia na skorupie – deklaracja „2 w 1″ musi być potwierdzona obiema normami, a nie tylko marketingiem producenta.

Kiedy pasek pod brodę jest obowiązkowy

To pytanie wraca najczęściej. Zasada jest prosta: wszędzie tam, gdzie realne jest, że hełm może spaść z głowy, pasek podbródkowy musi go utrzymać. W praktyce oznacza to, że przy pracy na wysokości hełm powinien mieć pasek, który się nie rozpina pod małą siłą – czyli spełniać wymagania EN 12492 (samodzielnie lub łącznie z EN 397).

Pasek podbródkowy o mocnym zapięciu jest zalecany lub wymagany m.in.:

• przy pracy na rusztowaniach, drabinach i konstrukcjach, gdzie pracownik się pochyla;
• w dostępie linowym i przy pracach na podwieszanych stanowiskach;
• tam, gdzie po powstrzymaniu upadku głowa może uderzyć w konstrukcję;
• przy pracy w miejscach wietrznych, gdzie hełm bez paska łatwo zrywa podmuch.

Na poziomie gruntu, w typowych pracach budowlanych, gdzie głównym zagrożeniem są przedmioty spadające z góry, wystarcza hełm EN 397 z rozpinającym się paskiem – i to jego rozpinanie jest wtedy funkcją bezpieczeństwa. Decyzję zawsze wiąże ocena ryzyka na konkretnym stanowisku, o czym piszemy przy okazji przepisów BHP dla pracy na wysokości.

Jak dobrać hełm – praktyczne kryteria

Wybór zaczyna się od pytania, gdzie i jak pracownik będzie pracował, a nie od ceny. Dopiero po ustaleniu zagrożeń dobiera się normę i cechy dodatkowe.

• Norma pod rodzaj pracy – EN 397 do prac na gruncie z ryzykiem spadających przedmiotów; EN 12492 (lub podwójna certyfikacja) do pracy na wysokości i dostępu linowego.
• Wymagania dodatkowe – izolacja elektryczna (prace przy instalacjach), odporność na bardzo niską lub wysoką temperaturę, boczne zgniatanie.
• Regulacja i dopasowanie – regulowana opaska (pokrętło) i miękkie wyściółki decydują o tym, czy pracownik faktycznie będzie hełm nosił.
• Kompatybilność z innymi ŚOI – ochronniki słuchu, okulary, przyłbica, latarka; hełm musi współpracować z resztą wyposażenia.
• Wentylacja – otwory wentylacyjne zwiększają komfort, ale wykluczają zastosowanie tam, gdzie wymagana jest izolacja elektryczna.
• Masa – lżejszy hełm to mniejsze zmęczenie karku przy całodziennej pracy z odchyloną głową.

Hełm to element kompletu środków ochrony indywidualnej. Dobiera się go razem z uprzężą bezpieczeństwa oraz systemem powstrzymywania spadania – lonżą z amortyzatorem lub urządzeniem samohamownym – tak, aby całość tworzyła spójny, przemyślany zestaw.

Przegląd, konserwacja i data ważności hełmu

Hełm ochronny nie jest wyrobem „na zawsze”. Skorupa z tworzywa starzeje się pod wpływem promieniowania UV, temperatury i substancji chemicznych, tracąc zdolność amortyzacji, nawet jeśli na oko wygląda dobrze. Dlatego oprócz kontroli stanu obowiązuje też ograniczenie czasowe.

W praktyce warto pamiętać, że:

• datę produkcji podaje piktogram (najczęściej „zegar” z rokiem) wytłoczony na skorupie lub wewnątrz – od niej liczy się żywotność;
• okres użytkowania określa producent w instrukcji – dla skorup z tworzywa to zwykle kilka lat od pierwszego użycia i nie więcej niż kilka–kilkanaście lat od produkcji;
• każdy silny udar oznacza wycofanie – hełm po uderzeniu lub upadku wymienia się, nawet bez widocznych pęknięć, bo mikropęknięcia skorupy są niewidoczne;
• kontrola przed użyciem obejmuje pęknięcia, odbarwienia, kruchość skorupy oraz stan pasków, opaski i wyściółki;
• naklejki i farby mogą uszkadzać skorupę – wolno stosować tylko te dopuszczone przez producenta.

Zasady kontroli i dokumentowania stanu sprzętu ochronnego są spójne z tym, co opisujemy przy przeglądzie sprzętu asekuracyjnego wg EN 365 – hełm, choć prostszy niż uprząż, także powinien mieć jasno określoną datę wycofania i podlegać regularnej kontroli wzrokowej.

Podsumowanie

Przy pracy na wysokości hełm to nie formalność, tylko element chroniący życie na równi z uprzężą. Klasyczny hełm EN 397 chroni głównie przed przedmiotami spadającymi z góry i ma celowo rozpinający się pasek; hełm EN 12492 amortyzuje uderzenia z każdej strony i ma mocny pasek podbródkowy, który utrzyma go na głowie podczas upadku. Tam, gdzie pracownik pracuje na konstrukcji, rusztowaniu czy w dostępie linowym, to właśnie ta druga cecha bywa różnicą między stłuczeniem a poważnym urazem głowy.

Nie masz pewności, jaki hełm i jaki komplet ŚOI są właściwe na Twoich stanowiskach? Skontaktuj się z nami – pomożemy dobrać sprzęt zgodny z normami pod konkretne warunki pracy i przeszkolić pracowników w jego prawidłowym użytkowaniu.

Najczęstsze pytania

Czym różni się hełm EN 397 od EN 12492?

Hełm EN 397 to klasyczny hełm przemysłowy chroniący przede wszystkim przed przedmiotami spadającymi z góry; jego pasek podbródkowy celowo rozpina się pod niewielką siłą, by zapobiec uduszeniu przy zaczepieniu. Hełm EN 12492 wywodzi się ze sprzętu alpinistycznego, amortyzuje uderzenia także z boków oraz od przodu i tyłu, a jego pasek jest mocny i się nie rozpina, dzięki czemu hełm zostaje na głowie podczas upadku. Do pracy na wysokości zwykle wymagany jest ten drugi typ lub hełm z podwójną certyfikacją.

Kiedy przy pracy na wysokości pasek pod brodę jest obowiązkowy?

Wszędzie tam, gdzie realne jest, że hełm może spaść z głowy – na rusztowaniach, drabinach, konstrukcjach, w dostępie linowym oraz tam, gdzie po powstrzymaniu upadku głowa może uderzyć w przeszkodę. W takich warunkach hełm powinien mieć mocny pasek podbródkowy zgodny z EN 12492, który nie rozpina się pod małą siłą. Ostateczną decyzję wiąże ocena ryzyka zawodowego na danym stanowisku.

Czy zwykły kask budowlany wystarczy do pracy na wysokości?

Nie zawsze. Zwykły kask budowlany zgodny z EN 397 dobrze chroni przed przedmiotami spadającymi z góry na poziomie gruntu, ale jego rozpinający się pasek sprawia, że przy pochyleniu lub upadku może zsunąć się z głowy. Przy pracy na konstrukcji, rusztowaniu czy w dostępie linowym bezpieczniejszy jest hełm EN 12492 lub model z podwójną certyfikacją. Decyduje charakter zagrożeń na stanowisku, a nie sam fakt posiadania kasku.

Jak długo można używać hełmu ochronnego?

Okres użytkowania określa producent w instrukcji – dla skorup z tworzywa to zwykle kilka lat od pierwszego użycia i nie więcej niż kilka–kilkanaście lat od daty produkcji, którą podaje piktogram na skorupie. Skorupa starzeje się pod wpływem UV, temperatury i chemikaliów, tracąc właściwości ochronne mimo dobrego wyglądu. Niezależnie od terminu, każdy hełm po silnym uderzeniu lub upadku wycofuje się z użytku, bo mikropęknięcia bywają niewidoczne.

Czy na hełmie można naklejać naklejki i go malować?

Tylko wtedy, gdy dopuszcza to producent. Niektóre kleje, farby, rozpuszczalniki i markery mogą osłabiać skorupę z tworzywa i powodować jej kruchość, co obniża ochronę. Bezpieczne są wyłącznie naklejki i oznaczenia zatwierdzone w instrukcji danego modelu, naniesione z dala od krawędzi i miejsc newralgicznych. W razie wątpliwości lepiej zrezygnować z ingerencji w skorupę.